Номер 273, страница 199 - гдз по белорусскому языку 9 класс учебник Валочка, Васюковіч

273. Прачытайце тэкст. Вызначце яго тып. Растлумачце пастаноўку знакаў прыпынку. Выпішыце словазлучэнні з першага сказа, вызначце від сінтаксічнай сувязі.

Вясна даўно прыйшла ў горад, але ў горадзе найлепшая вясна, калі яна яшчэ нясмелая і маладая, калі нанач замярзаюць на тратуары лужыны, калі доўга ружавее ўвечары неба і калі стаіць над вуліцамі сіні туман, а чырвоныя агеньчыкі машын ірдзеюць ярка, нібы гронкі калінавых ягад.

Быў пачатак мая, і я пайшоў паглядзець на вясну за горад. Дзьмуў свежы вецер, на падсохлым асфальце ўжо курыўся пыл, і гулка ляскалі ў пад'ездах дзверы.

Вясною заўсёды бывае прасторна ў горадзе: і шум машын, і перазвон трамваяў чуваць далёка, бо вясною бывае, можа, самае маладое рэха (Паводле М. Стральцова).

Растлумачце правапіс выдзеленых слоў.

Назавіце словы, у якіх вымаўленне не супадае з напісаннем.

Вызначце яго тып.
Гэты тэкст з'яўляецца мастацкім апісаннем. Аўтар стварае вобраз ранняй вясны ў горадзе, выкарыстоўваючы разнастайныя мастацкія сродкі: эпітэты (нясмелая і маладая вясна, сіні туман), параўнанні (чырвоныя агеньчыкі машын... нібы гронкі калінавых ягад), метафары (ружавее неба). Мэта тэксту — не паведаміць факты, а перадаць уражанні, пачуцці і настрой, стварыць пэўную атмасферу.

Ответ: Тып тэксту — мастацкае апісанне.

Растлумачце пастаноўку знакаў прыпынку.
У тэксце выкарыстоўваюцца наступныя знакі прыпынку:
1. Коска ў першым сказе паміж часткамі складаназлучанага сказа, звязанымі супраціўным злучнікам але: «Вясна даўно прыйшла ў горад, але ў горадзе найлепшая вясна...».
2. Коскі ў першым сказе паміж галоўнай і даданымі часткамі, а таксама паміж аднароднымі даданымі часткамі складаназалежнага сказа: «...найлепшая вясна, калі яна яшчэ нясмелая і маладая, калі нанач замярзаюць на тратуары лужыны, калі доўга ружавее ўвечары неба...».
3. Коска ў першым сказе перад параўнальным зваротам, які пачынаецца словам нібы: «...ірдзеюць ярка, нібы гронкі калінавых ягад».
4. Коскі ў трэцім сказе паміж часткамі складанага сказа, якія аб'яднаны бяззлучнікавай і злучальнай сувяззю: «Дзьмуў свежы вецер, на падсохлым асфальце ўжо курыўся пыл, і гулка ляскалі ў пад'ездах дзверы».
5. Двукроп'е ў чацвёртым сказе ставіцца таму, што другая частка сказа раскрывае, канкрэтызуе змест першай: «Вясною заўсёды бывае прасторна ў горадзе: і шум машын, і перазвон трамваяў чуваць далёка...».
6. Коскі ў чацвёртым сказе выдзяляюць пабочнае слова можа: «...бывае, можа, самае маладое рэха».

Ответ: Коскі і двукроп'е ў тэксце выкарыстоўваюцца для раздзялення частак складаных сказаў, аднародных членаў, параўнальнага звароту і для выдзялення пабочнага слова.

Выпішыце словазлучэнні з першага сказа, вызначце від сінтаксічнай сувязі.
Дапасаванне (залежнае слова стаіць у тым жа родзе, ліку і склоне, што і галоўнае):
найлепшая (якая?) вясна;
яна (якая?) нясмелая і маладая;
сіні (які?) туман;
чырвоныя (якія?) агеньчыкі;
калінавых (якіх?) ягад.

Кіраванне (галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнага склону):
прыйшла (куды?) ў горад;
замярзаюць (дзе?) на тратуары;
стаіць (над чым?) над вуліцамі;
агеньчыкі (чаго?) машын;
гронкі (чаго?) ягад.

Прымыканне (залежнае слова — нязменнае, звязваецца з галоўным толькі па сэнсе):
прыйшла (калі?) даўно;
замярзаюць (калі?) нанач;
ружавее (як?) доўга;
ружавее (калі?) ўвечары;
ірдзеюць (як?) ярка.

Ответ: прыйшла даўно (прымыканне); прыйшла ў горад (кіраванне); найлепшая вясна (дапасаванне); яна нясмелая і маладая (дапасаванне); замярзаюць нанач (прымыканне); замярзаюць на тратуары (кіраванне); ружавее доўга (прымыканне); ружавее ўвечары (прымыканне); сіні туман (дапасаванне); стаіць над вуліцамі (кіраванне); чырвоныя агеньчыкі (дапасаванне); агеньчыкі машын (кіраванне); ірдзеюць ярка (прымыканне); гронкі ягад (кіраванне); калінавых ягад (дапасаванне).

Растлумачце правапіс выдзеленых слоў.
даўно — гэта прыслоўе, утворанае ад прыметніка даўні. Паводле правіла, на канцы прыслоўяў, утвораных ад прыметнікаў, пасля цвёрдых зычных пішацца суфікс -о.
увечары — гэта прыслоўе, утворанае ад назоўніка вечар з дапамогай прыстаўкі у- і суфікса -ы. Яго правапіс трэба запомніць. Ненаціскны галосны [е] ў корані правяраецца націскным у слове ве́чар.
пад'ездах — апостраф ставіцца пасля прыставак, якія заканчваюцца на зычны (тут пад-), перад ётаванымі галоснымі е, ё, ю, я, і (тут перад е). Апостраф паказвае, што зычны прыстаўкі вымаўляецца цвёрда, а наступны галосны — як два гукі ([йэ]).

Ответ: даўно — суфікс -о ў прыслоўі; увечары — слоўнікавае слова, праверачны галосны ў корані; пад'ездах — апостраф пасля прыстаўкі на зычны перад ётаваным галосным.

Назавіце словы, у якіх вымаўленне не супадае з напісаннем.
У беларускай мове вымаўленне часта адрозніваецца ад напісання з-за розных фанетычных з'яў. У гэтым тэксце такія з'явы назіраюцца ў наступных словах:
• горад — вымаўляецца [горат] (аглушэнне звонкага зычнага д на канцы слова).
• падсохлым — вымаўляецца [патсохлым] (аглушэнне звонкага зычнага д перад глухім с).
• нясмелая — вымаўляецца [н'аз'м'элайа] (азванчэнне глухога зычнага с перад звонкім санорным м).
• горадзе — вымаўляецца [горадз'э] (дзеканне — пераход д у афрыкату дз' перад мяккім галосным).
• ірдзеюць — вымаўляецца [ірдз'эйуц'] (дзеканне — д пераходзіць у дз', і цеканне — т пераходзіць у ц').
• дзверы — вымаўляецца [дз'в'эры] (дзеканне).

Ответ: горад, падсохлым, нясмелая, горадзе, ірдзеюць, дзверы.